-yor Eki!
Hiç merak etmediniz mi her gün onlarca belki yüzlerce defa kullandığımız –yor ekinin nereden geldiğini? Ya da bu ekin neden diğer ekler gibi kelimeye uyum göstermediğini? Neden kendi içimizde halk olarak bu eki kısaltıp yo’ya dönüştürmüşken Dil Kurumumuzun buna ayak uydurmadığını?
Sorulacak çok soru var. Ama olayı anlamamız için adım adım ilerlememiz gerek. -yor eki nedir?
Türkçe’de şimdiki zaman eki olarak kullanılan -yor eki, fiile eklendiğinde eylemin şuan yapıldığını belirtir. Peki bunu biliyoz, ama neyin nesi bu ek?
-yor ekinin bilinen en eski tarihi eski Türkçe’de kullanılan “kel yörü men” cümlesidir. Burada men ben, kel ise gel anlamındadır. Zamanla yörü ise evrimleşecek, koskoca bir dilin en çok kullanılan şimdiki zaman ekini oluşturacaktır. Kim bilebilirdi ki?
yörü sözcüğünün devletten devlete, milletten millete evrimleştiği söylenmekte. Bunla ilgili birçok kaynak birbirinden oldukça farklı tezleri savunmuştur.
-yor eki ilk nasıl ortaya çıktı?
Eski Türkçede genel olarak şimdiki zaman, geniş zaman kipleriyle ifade edilirdi. –dur ve –turur ekleriyle. Şuan egede kullanılan gelipduru gibi.
-yor ilk olarak Harezmi Türkçesinde ortaya çıkar. Ama burada dilin yapısına zarar vermeyecek şekilde yur yür şeklinde kullanılır.
İleriki zamanlarda Kıpçak Türkçesinin 3. Tipinde görülür. Ama sadece batı Türkçesinde yorır eki şeklinde kullanılır. Halk hala geniş zamanı ve yur yür ü kullanmaya devam etmektedir Kıpçak Türkçesi’nde.
Bu dönemlerde kullanılan yor ekine metinlerde hemen hemen hiç rastlanmamaktadır.
Eski Anadolu Türkçesinde bildiğimiz geniş zaman ekleri şekillenmeye başlar.
15. yüzyılda eski Anadolu Türkçesinde –yorır ekini ilk defa hece yutumuna uğratarak Ahmed Fakih “Çarh-name” adlı eserinde kullanır. Yor ilk defa burada kullanılmıştır.
Ardından yavaş yavaş bazı eserlerde yer almaya başlar. İstanbul Türkçe’sinin standart dil olarak kabul edilmesiyle -yor halk tarafından da kullanılmaya başlar.
Dolayısıyla Kel yörü men – yur,yür - yorır- yorı - yor şeklinde dilimizde kendine yer edinmiştir.
Yine de yor ekinin kökeni hakkında tam ve net bir bilgi bulunmamakta. Ama kesindir ki; yor eki eski Türkçede yok. Dilimize sonradan giren bir ektir.
- yor’un tarihsel gelişiminde bir kesinlik söz konusu değil. Orhun Yazıtlarında, Kül Tigin Kağan’ın yazılarında vb. hiçbir zaman böyle bir eke rast gelinmemiştir. Kel yörü men’den geldiği söyleniyo. Ama o bile kesin değil! Değerli arkadaşlar; -yor eki Türkçe’deki diğer tüm eklerden farklıdır. Yükleme geldiğinde, sözcüğün tüm yapı unsurlarını alt üst edebilmektedir. Büyük Ünlü Uyumu tanımaz. İnce ile başlayan bir kelimeye kalın ‘o’ sesiyle geldiğinde sözcüğün tüm kibarlığını mahvedebiliyo.
Ge li yo rum derken, e ince, i ince o kalın u kalındır.
Yor eki neden tek şekilli ve kelimeye uyum göstermiyo?
Anadolu köylerimiz, bu eki kullanmıyolar bile! Bazı ‘modern’ insanlara kaba ve gülünç gelse de onlar dilimizin özünü tüm zarifliğiyle ortaya döküyolar. Örneğin:
geliyik, gidiyik gelip duru, gidip duru
Geliyi gidiyi… Geliyem, koşuyam…
Buna karşın, şehirdeki hızlı hayata uyum gösteremeyen -yor eki halkın büyük çoğunluğu tarafından harf yutumuna uğratılarak kullanılır: Geliyom, gidiyom. Geliyon, gidiyo...
Şehirli halk, yor un sonundaki kaba r yi kullanımdan kaldırmakta kendi içinde. Dünya dillerinin büyük çoğunluğu, sözcük veya hece sonlarındaki r harflerini dillerinden atabilirken, bizim ne bu ısrarımız? Yazı dilinden de yor’un r sinin silinerek halka uyum gösterilmesinin er geç yapılacacağını biliyom. Halkın kendi içinde konuştuğu dile saygı gösterilmeli ve aksi olsun diye diretilmemelidir.
Peki yor ekinin yerini karşılayan alternatif bir şimdiki zaman eki yok mu?
Elbette ki var: mekte, makta ekleri. Bu ekler tam olarak Türkçe’ye uygundur. Ama ne var ki çok uzun bir ektir; hele ki olumsuzu çekimlendiğinde katlanılmaz derecede sözcük uzayabiliyo. O yüzden halk pek bu eki kullanmaz. Gelmemekteyim demez kimse. Gelmiyom der.
Başka seçeneği kalmayan halkımız, nereden geldiği belli olmayan, tüm Türkçe’yi altüst eden bu eki kullanmaya mahkum. O kadar alışmışız ki bu zoraki kullandığımız eke, bu kabalığa dilimiz yatkın hale gelip, hiç farkına bile varmamışız bunca yıldır dilimizi kabalaştıran ve zorlaştıran yor ekinin.
Sayın TDK. Yor, yo oldu bile! Spikerlere zorla bastıra bastıra söyletmenize gerek yok. Yor’un r sini kullanmak bazı ‘modern entel’lerin dediği gibi kibarlık değil, dilin içine eden bir kabalıktır. Bırakın gazeteler, kitaplar halka uysun. Bırakın da artık sizin istediğiniz gibi değil, kendi istediği gibi okusun, yazsın halk.
Dilimizi yabancı sözcüklerden arındırmaya çabalayan emektar edebiyatçılarımız: Belki de en büyük yabancı sözcük dilinizin ucunda duruyo! Günde yüzlerce defa kullandığımız yor ekinde! Atılacak bir ek varsa, bu şüphesiz yor ekidir. Halkın zamanında zorla yediği bu eki, artık tükürme zamanı! Biz alıştık, onlar alışmasın. Torunlarımız mahkum doğmasın bari. Yazı dilinden -yor’u kademe kademe çıkartmak zorundayız. Evet, dilimize yapılan bu zulüm sona ermeli.
Peki diyelim ki ‘yor’u çıkarttık. Ne yapacağız, ne kullanacağız?
Atalarımızın yaptığını, Anadolu köylümüzün konuştuğunu. Öz Türkçemizdeki şimdiki zamanı. Dilimizi zorla döndürmek zorunda kalmadığımız ekleri! Yor ekinin tutsaklığından kurtulsun kalemlerimiz. Eziyet çekmesin artık kulaklarımız!
Şimdi anladınız mı neden diğer tüm ekler dururken yor eki üzerinde durduğumu?
Değerli dostlar; her şey bir adımla başlar. Bu kaba ve yıpratıcı ekten kurtulmak için zaman geldi. Buradan tüm halkımıza ve tüm yetkililere duyurulur… Artık değişim zamanı…
İlker Keleş
*Bu yazıda deneme amacıyla, -yor ekinin 'r'si konuşmada yutulduğu gibi yazılmamıştır. Gözünüze veya kulağınıza bir gariplik geldi mi? Duygu ve düşüncelerinizi bizimle paylaşın lütfen...